Zapalenie spojówek bakteryjne czy wirusowe: jak je odróżnić

Bakteryjne i wirusowe zapalenie spojówek najłatwiej odróżnić po wydzielinie z oka. W zakażeniu bakteryjnym wydzielina jest gęsta, ropna, żółtawa lub zielonkawa i po nocy skleja powieki tak, że rano trudno otworzyć oko. W zakażeniu wirusowym wydzielina jest wodnista lub śluzowa i przejrzysta, oko przede wszystkim łzawi, a objawom często towarzyszy katar, ból gardła i powiększone węzły chłonne przed małżowiną uszną. Różnica ma jeden bardzo praktyczny skutek: antybiotyk pomaga wyłącznie w zapaleniu bakteryjnym, a w wirusowym nie skraca choroby ani o dzień.

Czerwone, łzawiące oko wygląda niemal tak samo niezależnie od przyczyny, a to właśnie przyczyna decyduje o leczeniu. Adenowirusy odpowiadają za zdecydowaną większość wirusowych zapaleń spojówek i to one stoją za sytuacją, którą zna wiele osób: krople kupione na własną rękę nie pomagają, a oko czerwienieje przez kolejne dwa tygodnie. Poniżej pokazujemy, po czym lekarz rozróżnia te postacie i kiedy czerwone oko przestaje być błahostką.

Bakteryjne czy wirusowe zapalenie spojówek: tabela różnic

Najwięcej mówią trzy rzeczy: jak wygląda wydzielina, co dzieje się z drugim okiem i czy poza okiem dzieje się coś jeszcze. Warto też pamiętać o trzeciej możliwości, czyli alergii, bo bywa mylona z infekcją równie często.

Jedna wskazówka bywa rozstrzygająca, a łatwo ją sprawdzić samemu: przetrzyj oko czystą chusteczką i zobacz, co zostanie na materiale. Gęsta, żółta wydzielina, która wraca w ciągu kilkunastu minut, przemawia za zakażeniem bakteryjnym. Przejrzysta łza, po której oko na chwilę wygląda lepiej, wskazuje raczej na wirusa albo alergię. To podpowiedź, a nie rozpoznanie, bo pewność daje dopiero obejrzenie oka przez lekarza.

Dlaczego antybiotyk nie działa na wirusowe zapalenie spojówek

Antybiotyk niszczy bakterie i nie ma żadnego wpływu na wirusy, a te odpowiadają za większość zapaleń spojówek. Zakroplenie antybiotyku do oka zakażonego adenowirusem nie skróci choroby, za to może podrażnić spojówkę i opóźnić właściwe postępowanie. To dlatego lekarz przed wystawieniem recepty pyta tak szczegółowo o wydzielinę i przebieg objawów.

Zakażenie wirusowe jest przy tym bardziej uciążliwe, niż się spodziewamy. Trwa zwykle 2 do 3 tygodni, a niekiedy dłużej, i przez znaczną część tego czasu pozostaje zaraźliwe, przy czym zakaźność jest największa w pierwszych 7 do 10 dniach od pojawienia się objawów. Leczenie jest objawowe: sztuczne łzy rozcieńczają wydzielinę i łagodzą uczucie piasku, chłodne okłady zmniejszają obrzęk, a konsekwentna higiena chroni domowników. Osobny ręcznik, mycie rąk, niedotykanie oczu i wyrzucenie starego tuszu do rzęs to w tym przypadku realne leczenie, nie dodatek.

W zakażeniu bakteryjnym antybiotyk skraca chorobę i ogranicza zaraźliwość, ale i tu obowiązuje zasada, o której łatwo zapomnieć: kurację prowadzi się do końca, zgodnie z zaleceniem lekarza, a nie do dnia, w którym oko przestaje ropieć. Poprawę zwykle widać w ciągu 24 do 48 godzin. Które preparaty są w Polsce dostępne wyłącznie z przepisu lekarza, a które kupisz samodzielnie, rozpisujemy przy kroplach do oczu z antybiotykiem na receptę.

Pułapka kropli z antybiotykiem bez recepty

W wyszukiwarce łatwo trafić na produkty opisane jako krople do oczu z antybiotykiem bez recepty. Brzmi to jak rozwiązanie problemu, ale kryje się za tym nieporozumienie. Takie preparaty, na przykład zawierające netylmycynę, są zarejestrowane jako wyroby medyczne, a nie leki, i mają inne przeznaczenie: wspomaganie gojenia ran i otarć powierzchni oka po urazie albo zabiegu chirurgicznym. Nie są zarejestrowane do leczenia bakteryjnego zapalenia spojówek.

Wszystkie okulistyczne leki z antybiotykiem mają w Polsce kategorię Rp, czyli są wydawane wyłącznie z przepisu lekarza. Dotyczy to zarówno kropli, jak i maści ocznych, także tych stosowanych przy jęczmieniu. Bez recepty kupisz sztuczne łzy, płyny do przemywania oczu i krople przeciwalergiczne, które łagodzą objawy, ale nie zwalczają bakterii.

Odrębna uwaga dotyczy zwierząt, bo pytanie o krople na zapalenie spojówek u psa czy kota pada zaskakująco często. Nie stosuje się u nich preparatów przeznaczonych dla ludzi, bo dawki, nośniki i wskazania są inne, a część substancji może zaszkodzić. Zaczerwienione, ropiejące oko u zwierzaka to sprawa dla lecznicy weterynaryjnej, która obejrzy oko i dobierze właściwy preparat. Warto przy tym uspokoić: ludzkie adenowirusowe zapalenie spojówek nie przenosi się na domowe zwierzęta ani od nich na człowieka.

Objawy alarmowe, przy których nie wolno czekać

Zdecydowana większość zapaleń spojówek jest niegroźna, ale kilka objawów zmienia sytuację i oznacza pilną wizytę u okulisty. Należą do nich silny ból oka, światłowstręt uniemożliwiający normalne funkcjonowanie oraz pogorszenie ostrości widzenia. Taki zestaw może wskazywać na zajęcie rogówki, a to zupełnie inna choroba niż zapalenie samej spojówki i wymaga badania w lampie szczelinowej.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby noszące soczewki kontaktowe. Jeśli przy zaczerwienieniu oka pojawia się ból, soczewki należy natychmiast zdjąć i nie zakładać ich do czasu pełnego wyleczenia, a po poradę zgłosić się szybciej niż zwykle, bo ryzyko powikłań rogówkowych jest w tej grupie wyraźnie wyższe. Pilnej oceny wymagają też zapalenie spojówek u noworodka i niemowlęcia, uraz oka, ciało obce pod powieką oraz kontakt oka z substancją chemiczną.

Osobno warto zapamiętać jeden nietypowy zestaw: zaczerwienienie oka z silnym bólem, nudnościami, wymiotami i widzeniem tęczowych obwódek wokół źródeł światła. To nie jest zapalenie spojówek, tylko możliwy ostry atak jaskry, wymagający natychmiastowej pomocy.

Najczęstsze pytania

Jak rozpoznać, czy zapalenie spojówek jest bakteryjne czy wirusowe?

Decyduje charakter wydzieliny. Gęsta, ropna, żółtawa lub zielonkawa wydzielina sklejająca powieki po nocy przemawia za zakażeniem bakteryjnym. Wydzielina wodnista lub śluzowa, z przewagą łzawienia, wskazuje na infekcję wirusową, zwłaszcza gdy towarzyszą jej katar, ból gardła i powiększone węzły chłonne przed uchem. Silny świąd obu oczu sugeruje z kolei alergię.

Ile trwa zapalenie spojówek?

Zapalenie bakteryjne zwykle wyraźnie ustępuje w ciągu kilku dni od włączenia leczenia, a pierwszą poprawę widać po 24 do 48 godzinach. Zapalenie wirusowe trwa dłużej, zazwyczaj 2 do 3 tygodni, i ma tendencję do samoistnego wygasania. Alergiczne utrzymuje się tak długo, jak długo trwa kontakt z alergenem, na przykład przez cały sezon pylenia.

Czy zapalenie spojówek jest zaraźliwe?

Bakteryjne i wirusowe tak, alergiczne nie. Zakażenie wirusowe jest przy tym wyjątkowo łatwo przenoszone przez ręce, wspólne ręczniki i dotykanie oczu, a zakaźność jest największa w pierwszych 7 do 10 dniach od wystąpienia objawów i może utrzymywać się nawet do trzech tygodni. Osobny ręcznik i częste mycie rąk to najskuteczniejsza ochrona domowników.

Czy zapalenie spojówek samo przejdzie?

Wirusowe zwykle wygasa samo w ciągu 2 do 3 tygodni i leczy się je objawowo. Bakteryjne również bywa samoograniczające, ale antybiotyk skraca chorobę i zmniejsza ryzyko przeniesienia zakażenia na innych, dlatego przy wyraźnie ropnej wydzielinie zwykle się go stosuje. Brak poprawy po kilku dniach zawsze wymaga ponownej oceny lekarskiej.

Czy krople do oczu z antybiotykiem są bez recepty?

Nie. Wszystkie leki okulistyczne zawierające antybiotyk mają w Polsce kategorię Rp i są wydawane wyłącznie z przepisu lekarza. Dotyczy to także maści ocznych stosowanych przy jęczmieniu. Produkty reklamowane jako krople z antybiotykiem bez recepty to wyroby medyczne przeznaczone do wspomagania gojenia ran i otarć oka, a nie leki na zapalenie spojówek.