PCOS: zespół policystycznych jajników, objawy, leczenie i leki na receptę

PCOS nie ma jednego objawu rozstrzygającego. Ma za to charakterystyczny zestaw, który układa się wokół dwóch mechanizmów: braku regularnej owulacji i nadmiaru androgenów. Do tego u części kobiet dokłada się insulinooporność, która nie należy do kryteriów rozpoznania, ale mocno wpływa na przebieg.

Warto rozprawić się z trzema mitami, które regularnie wracają w wyszukiwarce. Po pierwsze, policystyczne jajniki zwykle nie bolą: to obraz w USG, a nie zmiana dająca dolegliwości bólowe. Nagły, silny ból w podbrzuszu nie jest typowym objawem PCOS i wymaga pilnej oceny, bo może oznaczać skręt jajnika lub pęknięcie torbieli. Po drugie, PCOS nie jest chorobą autoimmunologiczną, choć często współistnieje z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy typu Hashimoto, co bywa źródłem tego nieporozumienia. Po trzecie, nie każda kobieta z PCOS ma nadwagę: postać z prawidłową masą ciała jest dobrze opisana i bywa rozpoznawana później właśnie dlatego, że nie pasuje do stereotypu.

Rozpoznanie opiera się na kryteriach rotterdamskich. Trzeba spełnić dwa z trzech warunków i dodatkowo wykluczyć inne przyczyny, które dają identyczny obraz. To ostatnie jest równie ważne jak same kryteria i to na nim najczęściej potyka się samodzielna diagnoza z internetu.

Dwie rzeczy, które w polskich tekstach o PCOS pojawiają się rzadko, a mają realne znaczenie praktyczne.

AMH może zastąpić USG u dorosłych kobiet. Aktualne międzynarodowe wytyczne dopuszczają oznaczenie hormonu antymullerowskiego zamiast liczenia pęcherzyków w badaniu przezpochwowym. Dla kobiety, która nie miała jeszcze kontaktów seksualnych albo z innych powodów nie chce badania przezpochwowego, to praktyczna różnica, a nie ciekawostka.

U nastolatek kryterium USG i AMH się nie stosuje. W ciągu mniej więcej ośmiu lat od pierwszej miesiączki jajniki wielopęcherzykowe i wysokie AMH są zjawiskiem fizjologicznym, a cykle bywają nieregularne z powodu niedojrzałości osi hormonalnej. Rozpoznanie u nastolatki opiera się więc na utrzymujących się zaburzeniach cyklu i hiperandrogenizmie, a jeśli obraz jest niepewny, stosuje się określenie "zwiększone ryzyko PCOS" i ocenia ponownie później. Postawienie rozpoznania szesnastolatce na podstawie samego USG jest błędem, który potrafi zaowocować latami niepotrzebnego leczenia.

Zestaw badań ma dwa cele: potwierdzić hiperandrogenizm i wykluczyć choroby, które PCOS udają. Termin pobrania ma znaczenie, bo część oznaczeń zależy od fazy cyklu.

Jeśli przyjmujesz dwuskładnikową tabletkę antykoncepcyjną, wyniki hormonalne będą zafałszowane, bo tabletka hamuje własną produkcję hormonów i podnosi SHBG. Diagnostykę hormonalną planuje się więc po odstawieniu, zwykle po kilku tygodniach przerwy, i o tej przerwie decyduje lekarz prowadzący, a nie pacjentka na własną rękę.

Tu przebiega najważniejsza granica, o którą pytają pacjentki: żaden lek stosowany w PCOS nie jest dostępny bez recepty. Preparaty, które można swobodnie kupić w aptece albo w internecie, są suplementami diety, więc podlegają nadzorowi sanitarnemu jako żywność, a nie rejestracji jako lek. To nie znaczy, że są bezwartościowe, ale znaczy, że nikt nie musiał udowodnić ich skuteczności ani powtarzalności składu, żeby trafiły na półkę.

Podstawą leczenia, o której mówi się mniej, niż na to zasługuje, jest postępowanie niefarmakologiczne. U kobiet z nadwagą redukcja masy ciała o 5 do 10 procent potrafi przywrócić owulację i regularne cykle bez żadnego leku, a to jest efekt, którego nie daje żaden suplement. Nie jest to porada w stylu "wystarczy schudnąć": u wielu pacjentek insulinooporność utrudnia redukcję i wtedy dołączenie metforminy ma sens jako narzędzie, a nie jako terapia zamiast zmiany stylu życia. Więcej o dawkowaniu i tolerancji leku opisujemy na stronie recepta na metforminę online.

Wybór leku zależy od celu. Jeśli celem jest uregulowanie cyklu, opanowanie trądziku i hirsutyzmu, punktem wyjścia jest recepta na antykoncepcję online. Jeśli celem jest ciąża, tabletka antykoncepcyjna z definicji odpada i leczenie idzie w stronę indukcji owulacji. Jeśli dominuje insulinooporność albo nieprawidłowa tolerancja glukozy, na pierwszy plan wychodzi metformina, a badania kontrolne prowadzi się tak jak przy cukrzycy typu 2.

Tak, można. PCOS jest najczęstszą przyczyną niepłodności wynikającej z braku owulacji, ale to nie to samo co bezpłodność. Jajniki zawierają pęcherzyki, często nawet więcej niż przeciętnie, tylko żaden nie kończy dojrzewania. Leczenie polega więc na doprowadzeniu do owulacji, a nie na naprawianiu jajnika.

Standard postępowania zmienił się w ostatnich latach i wiele polskich tekstów wciąż tego nie odnotowało: lekiem pierwszego wyboru w indukcji owulacji jest dziś letrozol, a nie klomifen. W badaniach z udziałem kobiet z PCOS letrozol dawał wyższy odsetek żywych urodzeń, zwłaszcza przy współistniejącej otyłości, przy mniejszym ryzyku ciąży mnogiej. Trzeba przy tym uczciwie powiedzieć, że w tym wskazaniu letrozol jest w Polsce stosowany poza zarejestrowanym wskazaniem, na odpowiedzialność lekarza prowadzącego, bo zarejestrowano go w onkologii.

Indukcji owulacji nie prowadzi się zdalnie. Wymaga monitorowania cyklu w USG, żeby ocenić odpowiedź jajnika i uniknąć ciąży mnogiej oraz zespołu hiperstymulacji. Teleporada obsługuje w tym obszarze inne rzeczy: kontynuację metforminy, przedłużenie recepty na lek już ustalony i suplementację kwasem foliowym przed planowaną ciążą.

Kolejność postępowania przy staraniach o ciążę zwykle wygląda tak: redukcja masy ciała, jeśli jest wskazana, potem indukcja owulacji letrozolem, następnie klomifen lub gonadotropiny, a w dalszej kolejności zapłodnienie pozaustrojowe. U kobiet z PCOS ciąża wymaga uważniejszej opieki, bo zwiększone jest ryzyko cukrzycy ciążowej i nadciśnienia indukowanego ciążą, dlatego test obciążenia glukozą wykonuje się wcześniej niż standardowo.

Częsty tok myślenia brzmi: skoro nie staram się o ciążę, a nieregularne miesiączki mi nie przeszkadzają, to nie ma czego leczyć. To rozumowanie pomija dwa realne ryzyka, które narastają po cichu przez lata.

Pierwsze dotyczy błony śluzowej macicy. Przy braku owulacji nie powstaje ciałko żółte, więc endometrium jest stale pobudzane estrogenami bez równoważącego działania progesteronu. Utrzymywanie się takiego stanu przez lata zwiększa ryzyko rozrostu endometrium, a w dalszej perspektywie raka błony śluzowej macicy. Dlatego przy bardzo rzadkich miesiączkach dąży się do tego, żeby krwawienie występowało regularnie, na przykład dzięki antykoncepcji dwuskładnikowej albo cyklicznemu progestagenowi.

Drugie ryzyko jest metaboliczne. PCOS wiąże się z częstszym występowaniem nieprawidłowej tolerancji glukozy, cukrzycy typu 2, zaburzeń lipidowych i nadciśnienia. To ryzyko dotyczy także kobiet szczupłych, choć w mniejszym stopniu. Z tego powodu test obciążenia glukozą i lipidogram powtarza się okresowo, nawet gdy nie ma żadnych objawów, a nie tylko na etapie rozpoznania. Jeśli leczysz przy okazji nadciśnienie albo zaburzenia lipidowe, warto pilnować, żeby wszystkie te wątki prowadził jeden lekarz.

Objawy skórne są trzecim powodem, dla którego kobiety zgłaszają się po pomoc, i nie ma w tym nic błahego. Utrzymujący się po dwudziestce trądzik, hirsutyzm i przerzedzenie włosów typu androgenowego mają duży wpływ na samopoczucie, a przy tym reagują na leczenie wolno: przy hirsutyzmie pierwsze efekty widać po 3 do 6 miesiącach, a ocena skuteczności ma sens dopiero po roku. Kobietom, które szukają rozwiązania problemu przerzedzających się włosów, tłumaczymy to osobno na stronie o leczeniu wypadania włosów.

pcos to jedna z kategorii, w których prowadzimy teleporady. Cała usługa, czyli recepta online po konsultacji z lekarzem, działa tak samo w każdej kategorii: kwestionariusz, płatna teleporada, kwalifikacja i dopiero potem kod e-recepty. Zasady, ceny i to, czego nie zrobimy, są takie same wszędzie.

Jeśli zastanawiasz się, kto realnie ocenia Twój przypadek, wyjaśniamy to na stronie lekarz online recepta. Pełny przebieg opisujemy w konsultacji lekarskiej online, a wszystkie stawki są jawne w cenniku.