Melatonina czy hydroksyzyna na sen: co bez recepty, co na receptę

Melatonina i hydroksyzyna rozwiązują dwa różne problemy, choć obie bierze się wieczorem. Melatonina nie jest lekiem nasennym: to sygnał zegara biologicznego, który mówi organizmowi, że jest noc, i najlepiej sprawdza się wtedy, gdy zegar jest przestawiony, czyli przy pracy zmianowej i po zmianie stref czasowych. W klasycznej bezsenności jej efekt jest realny, ale niewielki: metaanaliza 19 badań z randomizacją objmująca 1683 osoby wykazała, że po melatoninie badani zasypiali średnio o około 7 minut szybciej niż po placebo. Hydroksyzyna to lek wyłącznie na receptę, zarejestrowany do leczenia lęku, świądu i premedykacji, a nie do leczenia bezsenności, choć jej typowym działaniem jest senność. Przy przewlekłej bezsenności pierwszym wyborem w wytycznych nie jest żaden z tych preparatów, tylko terapia poznawczo behawioralna bezsenności.

Pytanie zwykle pada w aptece albo przed monitorem o pierwszej w nocy i brzmi prosto: co wziąć, żeby zasnąć. Odpowiedź zależy od tego, czego naprawdę brakuje. Jeśli problemem jest przestawiony rytm dobowy, melatonina ma sens. Jeśli problemem jest napięcie i niepokój, które nie pozwalają odpłynąć, to melatonina raczej nie pomoże, bo nie działa na lęk. A jeśli problem trwa od miesięcy i pojawia się mimo zmęczenia, to żadna tabletka nie jest właściwą odpowiedzią.

Melatonina czy hydroksyzyna: podstawowe różnice

Paradoks melatoniny: mniejsza dawka bywa na receptę, większa nie

To jest rzecz, która myli najbardziej. W aptece kupisz bez recepty melatoninę w tabletkach po 1, 3 i 5 mg. Ale melatonina 2 mg w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu, czyli w dawce mniejszej, wydawana jest wyłącznie z przepisu lekarza. Wygląda to na pomyłkę, a jest konsekwentne, bo o kategorii dostępności nie decyduje dawka.

Decydują dwie inne rzeczy: postać leku i wskazanie, do którego został zarejestrowany. Preparat na receptę ma inny profil uwalniania, który utrzymuje stężenie przez większą część nocy, i ma przypisane konkretne wskazanie, czyli krótkotrwałe leczenie bezsenności pierwotnej u osób powyżej 55. roku życia. Żeby takie wskazanie uzyskać, trzeba je było wykazać w badaniach. Preparaty bez recepty adresują co innego, przede wszystkim zaburzenia rytmu snu i czuwania, i tego wskazania na bezsenność nie mają. Kupując więc melatoninę bez recepty i licząc na leczenie bezsenności, kupujesz produkt, którego nikt do tego nie zarejestrował.

Do tego dochodzi rozróżnienie, które w polskiej aptece przebiega przez tę samą półkę: część preparatów melatoniny to leki OTC, a część suplementy diety. Substancja jest ta sama, ale suplement podlega prawu żywnościowemu, nie musi przechodzić procedury dopuszczenia do obrotu i nie ma charakterystyki produktu leczniczego. Jeśli wybierasz melatoninę, warto sprawdzić na opakowaniu, którą z tych dwóch rzeczy trzymasz w ręku.

Kiedy melatonina naprawdę działa

Melatonina ma swoje miejsce i jest nim przestawiony zegar, a nie bezsenność. Najlepsze dowody dotyczą sytuacji, w których rytm dobowy rozjeżdża się z porą, o której trzeba spać: po locie przez kilka stref czasowych, przy zespole opóźnionej fazy snu (kładziesz się o trzeciej i wstajesz w południe, a organizm się przy tym upiera) oraz przy pracy zmianowej. W tych sytuacjach melatonina nie tyle usypia, ile przesuwa zegar, a to zupełnie inne zadanie niż wyciszenie.

Z pracą zmianową wiąże się przy tym problem, którego żadna tabletka nie rozwiąże. Jeśli grafik zmienia się co tydzień i nocki wypadają nieregularnie, organizm nie ma szans ustawić rytmu, bo nigdy nie dostaje dwóch takich samych tygodni pod rząd. Zanim więc uznasz, że masz bezsenność, sprawdź, czy nie masz po prostu grafiku, który uniemożliwia spanie. To bywa realny powód zmiany pracy i warto przed decyzją zobaczyć, jak organizację zmian i warunki pracy oceniają obecni pracownicy u konkretnego pracodawcy, bo w tej samej branży różnice bywają ogromne.

Ważna jest też pora przyjęcia. Przy zaburzeniach rytmu melatoninę bierze się w konkretnym oknie czasowym względem planowanej pory snu, a nie w chwili, gdy nie można zasnąć. Wzięta o trzeciej nad ranem, kiedy sen i tak by wkrótce przyszedł, potrafi zadziałać odwrotnie, bo przesuwa zegar w złą stronę i nazajutrz jest gorzej.

Kiedy w grę wchodzi hydroksyzyna

Hydroksyzyna nie jest lekiem nasennym i warto to powtórzyć, bo bywa tak przedstawiana. Jej zarejestrowane wskazania są trzy: leczenie lęku, objawowe leczenie świądu i premedykacja przed zabiegami chirurgicznymi. Senność jest jej typowym działaniem, więc lekarz zaleci ją wieczorem, ale zaleci ją wtedy, gdy problemem jest napięcie, niepokój albo świąd, który nie daje spać. To rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje: jeśli nie zasypiasz, bo w głowie kręci się karuzela myśli i czujesz napięcie w ciele, hydroksyzyna adresuje ten mechanizm. Jeśli nie zasypiasz, bo wróciłeś z nocnej zmiany, nie adresuje go wcale.

Hydroksyzyna nie uzależnia i to jest jej realna przewaga nad benzodiazepinami, których zresztą nie wystawiamy zdalnie. Jej ograniczeniem jest co innego: wpływ na odstęp QT w zapisie EKG. Po przeglądzie bezpieczeństwa Europejskiej Agencji Leków z 2015 roku ograniczono maksymalną dawkę dobową do 100 mg u dorosłych i 50 mg u osób w podeszłym wieku, a wśród połączeń przeciwwskazanych znalazły się między innymi escitalopram, citalopram, erytromycyna, lewofloksacyna i moksyfloksacyna. Sporo osób bierze którykolwiek z tych leków, nie łącząc go z pytaniem o tabletkę na sen. Pełne dawkowanie, przeciwwskazania i listę interakcji zebraliśmy przy hydroksyzynie i jej dawkowaniu.

A co, jeśli problem trwa od miesięcy

Tu odpowiedź jest niewygodna, bo nie jest nią żaden preparat. Przy bezsenności przewlekłej, czyli utrzymującej się co najmniej trzy miesiące, wytyczne stawiają na pierwszym miejscu terapię poznawczo behawioralną bezsenności, w skrócie CBT-I. W przeglądzie porównującym melatoninę, ekspozycję na światło, wysiłek fizyczny i metody komplementarne żadna z badanych interwencji nie okazała się lepsza od CBT-I. To metoda pracy z nawykami snu i z myślami o zasypianiu, a nie rozmowa o dzieciństwie, i trwa zwykle kilka do kilkunastu spotkań.

Warto też zajrzeć pod objaw. Przewlekła bezsenność bardzo często nie jest chorobą samą w sobie, tylko objawem czegoś innego: zaburzeń lękowych, obniżonego nastroju, bólu, nadczynności tarczycy, refluksu wybudzającego w nocy albo bezdechu sennego, który podejrzewa się przy głośnym chrapaniu i porannym bólu głowy. Jeśli wieczorne napięcie i zamartwianie się są u Ciebie stałym tłem, warto przeczytać, jak wygląda leczenie nerwicy lękowej, bo wtedy sen poprawia się przy okazji leczenia przyczyny, a nie osobno.

Co realnie zrobić dziś wieczorem

Zanim sięgniesz po cokolwiek, sprawdź trzy rzeczy, które w badaniach robią więcej niż melatonina: stałą porę wstawania (tak, wstawania, nie kładzenia się), brak drzemek po południu i wychodzenie z łóżka, gdy nie możesz zasnąć dłużej niż jakieś 20 minut. Ostatnia zasada wygląda absurdalnie, ale to fundament CBT-I: łóżko ma się kojarzyć ze snem, a nie z leżeniem i denerwowaniem się, że sen nie przychodzi.

Najczęstsze pytania

Czy hydroksyzyna jest lepsza niż melatonina na sen?

Nie da się tego porównać wprost, bo działają na co innego. Hydroksyzyna daje wyraźniejszą sedację i pomaga, gdy zasypianie blokuje napięcie albo świąd. Melatonina nie usypia, tylko przesuwa zegar biologiczny, więc pomaga przy przestawionym rytmie. Przy zwykłej bezsenności bez lęku hydroksyzyna wywoła senność, ale bezsenność nie jest jej zarejestrowanym wskazaniem, a jej stosowanie ogranicza wpływ na serce.

Ile melatoniny wziąć na sen?

Więcej nie znaczy lepiej, bo melatonina działa jak sygnał, a nie jak środek nasenny, i po przekroczeniu progu skuteczności dokładanie miligramów niczego nie dodaje. Preparaty bez recepty zawierają najczęściej 1, 3 lub 5 mg, a w badaniach nad zaburzeniami rytmu dobrze wypadają dawki niskie. Ważniejsza od dawki jest pora przyjęcia względem planowanej pory snu.

Czy melatonina uzależnia?

Nie. Melatonina nie wywołuje uzależnienia ani tolerancji, a jej efekt nie słabnie przy dłuższym stosowaniu. To jedna z jej rzeczywistych zalet w porównaniu z lekami nasennymi. Nie znaczy to jednak, że można ją brać bezterminowo bez zastanowienia, bo utrzymujące się kłopoty ze snem warto zdiagnozować, a nie tylko zagłuszać.

Czy melatoninę można łączyć z hydroksyzyną?

O takim połączeniu decyduje lekarz, a nie apteczna półka, bo obie substancje działają sedatywnie i ich efekty się sumują. Ważniejsze jest jednak co innego: jeśli sięgasz po dwie rzeczy naraz, to znak, że pierwsza nie zadziałała, a wtedy właściwym krokiem jest ustalenie przyczyny bezsenności, nie mnożenie preparatów.

Czy dostanę receptę na lek nasenny online?

Nie wystawiamy online benzodiazepin ani leków nasennych z grupy Z, bo przy dłuższym stosowaniu uzależniają, a bezpieczne prowadzenie takiego leczenia wymaga bezpośredniej kontroli lekarza. Podczas teleporady lekarz może natomiast ocenić, czy problemem nie jest lęk, świąd albo inna przyczyna, którą da się leczyć, i wtedy dobrać właściwe postępowanie. Jeśli uzna, że recepta nie jest wskazana, zwracamy pieniądze za konsultację.

Po jakim czasie działa hydroksyzyna?

Pierwsze działanie odczuwa się zwykle po około 30 minutach, a maksymalne stężenie we krwi lek osiąga po około 2 godzinach. Efekt utrzymuje się przeciętnie 6 do 8 godzin, ale okres półtrwania u dorosłych wynosi około 14 godzin, więc po wieczornej dawce część osób bywa spowolniona jeszcze rano. U osób starszych okres półtrwania wydłuża się do około 29 godzin i dlatego maksymalna dawka dobowa jest w tej grupie o połowę mniejsza.

Czy melatonina pomaga na wybudzanie się w nocy?

Zwykła melatonina o natychmiastowym uwalnianiu działa krótko, więc na wybudzenia w środku nocy pomaga słabo. Postać o przedłużonym uwalnianiu została zaprojektowana właśnie po to, żeby utrzymać stężenie przez większą część nocy, ale jest lekiem na receptę i ma wskazanie ograniczone do osób powyżej 55. roku życia. Częste wybudzenia warto też sprawdzić pod kątem bezdechu sennego i refluksu.

Jeśli po przeczytaniu tego widzisz, że Twój problem dotyczy raczej napięcia niż zegara, umów teleporadę i omów to z lekarzem, zamiast dobierać preparaty samodzielnie. Lekarz z aktywnym numerem PWZ oceni objawy, sprawdzi przyjmowane leki i przeciwwskazania, a jeśli uzna receptę za niewskazaną, zwracamy pieniądze za konsultację.