Zapalenie ucha zewnętrznego czy środkowego: jak je odróżnić

Zapalenie ucha zewnętrznego i środkowego rozróżnia się przede wszystkim po charakterze bólu. W zapaleniu ucha zewnętrznego ból wyraźnie nasila się, gdy pociągniesz małżowinę do góry i do tyłu albo naciśniesz skrawek ucha, a często towarzyszy mu świąd i uczucie zatkania po kąpieli lub pływaniu. W zapaleniu ucha środkowego ból jest głęboki, pulsujący, gorszy w nocy i przy leżeniu, zwykle pojawia się po kilku dniach kataru, a dotykanie małżowiny go nie zmienia. Różnica ma praktyczne znaczenie: ucho zewnętrzne leczy się kroplami podawanymi miejscowo, a ucho środkowe, gdy wymaga antybiotyku, leczy się doustnie, bo krople nie przechodzą przez nieuszkodzoną błonę bębenkową.

Ból ucha brzmi jak jedna dolegliwość, ale kryją się pod nim dwie różne choroby, w różnych miejscach i z różnymi bakteriami. Pomylenie ich kończy się zwykle tak samo: kupionymi na własną rękę kroplami, które w danym przypadku nie mają szans zadziałać. Poniżej pokazujemy, po czym lekarz je rozróżnia i dlaczego to rozróżnienie decyduje o całym leczeniu.

Zapalenie ucha zewnętrznego a środkowe: tabela różnic

Najprościej myśleć o uchu jak o trzech odcinkach oddzielonych barierami. Przewód słuchowy zewnętrzny kończy się błoną bębenkową, a za nią zaczyna się ucho środkowe. Zapalenie ucha zewnętrznego to zakażenie skóry przewodu, do którego lek dosypać można wprost. Zapalenie ucha środkowego rozgrywa się za błoną, gdzie krople po prostu nie docierają.

Jeden test możesz zrobić sam i jest zaskakująco pomocny: delikatnie pociągnij małżowinę ucha do góry i do tyłu. Jeśli ból wyraźnie skoczy, przemawia to za zapaleniem ucha zewnętrznego. Jeśli nic się nie zmieni, a ból siedzi głęboko, bardziej prawdopodobne jest ucho środkowe. To wskazówka, nie rozpoznanie, bo pewność daje dopiero obejrzenie błony bębenkowej otoskopem.

Ucho pływaka, czyli letnia odmiana zapalenia ucha zewnętrznego

Ucho pływaka to potoczna nazwa zapalenia ucha zewnętrznego i nie bez powodu kojarzy się z wakacjami. Woda pozostająca w przewodzie słuchowym zmienia jego odczyn i zmywa ochronną warstwę woskowiny, a bakteria Pseudomonas aeruginosa, najczęstsza przyczyna tej choroby, przeżywa nawet w chlorowanej wodzie basenowej. Do tego dochodzą mikrouszkodzenia skóry po czyszczeniu uszu patyczkami, które otwierają bakteriom drogę.

Objawy zwykle całkowicie ustępują w ciągu 7 do 10 dni od rozpoczęcia leczenia, a wyraźną ulgę powinno się odczuć już po 48 do 72 godzinach. Podstawą są krople miejscowe i oczyszczenie przewodu słuchowego. Tu pojawia się najczęstsze rozczarowanie w aptece: kropli z antybiotykiem nie kupisz bez recepty, bo wszystkie mają w Polsce kategorię Rp. Bez recepty dostępne są wyłącznie preparaty przeciwbólowe, które łagodzą dolegliwości, ale nie zwalczają zakażenia. Który preparat jest na receptę, a który bez, rozpisujemy przy kroplach do uszu z antybiotykiem na receptę.

Na czas leczenia odpuść pływanie i nurkowanie, a podczas kąpieli chroń ucho przed wodą. Po każdej kąpieli warto dokładnie osuszyć uszy, przechylając głowę na bok, i zrezygnować z patyczków, które robią więcej szkody niż pożytku.

Dlaczego u dzieci częściej choruje ucho środkowe

U małych dzieci trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem jest krótsza, szersza i ułożona bardziej poziomo niż u dorosłych. Bakteriom z nosogardła łatwiej więc przedostać się do ucha, dlatego ostre zapalenie ucha środkowego jest chorobą przede wszystkim wieku dziecięcego i zwykle pojawia się po kilku dniach kataru.

Antybiotyk nie jest tu podawany automatycznie. U części dzieci stosuje się czujne wyczekiwanie: przez 48 do 72 godzin leczy się objawowo i obserwuje, bo znaczna część przypadków ustępuje sama. Antybiotyk włącza się natomiast od razu u niemowląt poniżej 6 miesiąca życia, u dzieci poniżej 2 roku życia z obustronnym zapaleniem, przy wysokiej gorączce z wymiotami oraz gdy z ucha pojawia się wyciek. Lekiem pierwszego wyboru jest amoksycylina, a czas leczenia wynosi 5 dni u dzieci powyżej 2 roku życia i dorosłych oraz 10 dni u dzieci młodszych.

Osobną sprawą jest wysiękowe zapalenie ucha środkowego, w którym za błoną bębenkową długo utrzymuje się płyn, choć ostry ból już minął. Nie boli, więc bywa przeoczone, a tymczasem tłumi słuch. Jeśli taki przytłumiony słuch trwa tygodniami u małego dziecka, może odbić się na tym, jak dziecko wychwytuje dźwięki mowy i buduje słownictwo. Przy zauważalnym opóźnieniu mowy warto po wyleczeniu ucha skonsultować dziecko z logopedą, który oceni rozwój mowy, bo im wcześniej zacznie się wsparcie, tym łatwiej nadrobić zaległości.

Objawy alarmowe, przy których nie wolno czekać

Niezależnie od tego, o którą część ucha chodzi, pewne objawy oznaczają pilny kontakt z lekarzem. Obrzęk, zaczerwienienie i bolesność za małżowiną oraz odstawanie ucha mogą wskazywać na zapalenie wyrostka sutkowatego. Niepokoić powinny też osłabienie mięśni twarzy po jednej stronie, silne zawroty głowy i zaburzenia równowagi, sztywność karku, nagła utrata słuchu oraz wysoka gorączka z szybko pogarszającym się stanem ogólnym.

Odrębną grupą ryzyka są osoby z cukrzycą i obniżoną odpornością. U nich zapalenie ucha zewnętrznego, które nie ustępuje mimo leczenia, może przejść w postać martwiczą, wymagającą leczenia specjalistycznego. Silny, nieproporcjonalny do obrazu ból ucha u takiego pacjenta zawsze wymaga oceny lekarskiej, a nie kolejnych kropli.

Najczęstsze pytania

Jak odróżnić zapalenie ucha zewnętrznego od środkowego?

Najprostszą wskazówką jest reakcja na dotyk: w zapaleniu ucha zewnętrznego ból wyraźnie nasila się przy pociąganiu małżowiny i nacisku na skrawek ucha, a w zapaleniu ucha środkowego pozostaje bez zmian. Za uchem zewnętrznym przemawiają też świąd, wydzielina z przewodu i poprzedzające pływanie, a za środkowym głęboki pulsujący ból, gorączka i kilkudniowy katar przed zachorowaniem.

Ile trwa zapalenie ucha?

Zapalenie ucha zewnętrznego zwykle ustępuje w ciągu 7 do 10 dni od rozpoczęcia leczenia, z wyraźną poprawą po 48 do 72 godzinach. W ostrym zapaleniu ucha środkowego poprawę obserwuje się zazwyczaj również w ciągu 48 do 72 godzin od włączenia leczenia. Brak poprawy w tym czasie wymaga ponownej oceny lekarskiej, bo może oznaczać nieskuteczne leczenie lub inne rozpoznanie.

Czy zapalenie ucha zewnętrznego samo przejdzie?

Bardzo łagodne podrażnienie przewodu słuchowego bywa, że ustępuje samo po zaprzestaniu pływania i osuszeniu ucha. Rozwinięte bakteryjne zapalenie ucha zewnętrznego zwykle jednak wymaga kropli, bo nieleczone potrafi się nasilać, obejmować coraz większy obszar przewodu i utrudniać podanie leku przez narastający obrzęk. Utrzymujący się ból i wydzielina to sygnał do konsultacji.

Czy można pływać przy zapaleniu ucha?

Na czas leczenia zapalenia ucha zewnętrznego pływanie i nurkowanie należy odstawić, bo wilgoć podtrzymuje zakażenie i wypłukuje lek z przewodu. Przy zapaleniu ucha środkowego z przebiciem błony bębenkowej lub po założeniu drenów pływanie również wymaga ostrożności i ochrony ucha przed wodą. Do basenu warto wrócić dopiero po ustąpieniu objawów i zgodzie lekarza.

Czy krople do uszu z antybiotykiem są bez recepty?

Nie. Wszystkie krople do uszu zawierające antybiotyk mają w Polsce kategorię Rp, czyli wydawane są wyłącznie z przepisu lekarza. Bez recepty kupisz jedynie krople przeciwbólowe i przeciwzapalne, które łagodzą ból, ale nie działają na bakterie. Nie wolno ich stosować przy uszkodzonej błonie bębenkowej ani przy wycieku z ucha, bo mogą wtedy uszkodzić słuch.